Nutraceutyk w ochronie przed demencją

Wyższe stężenie karotenoidów w osoczu wiąże się z wolniejszym spadkiem funkcji poznawczych u nosicieli genu APOE ε4, szczególnie zagrożonych rozwojem choroby Alzheimera. Są to rezultaty badania przeprowadzonego przez naukowców z ośrodków uniwersyteckich w USA.

Apolipoproteina E w wariancie ε4 (APOE ε4) jest najsilniejszym znanym genetycznym czynnikiem ryzyka choroby Alzheimera o późnym początku. Dwie kopie tego genu zwiększają ryzyko zachorowania kilku, kilkunastokrotnie (i w młodszym wieku), jedna kopia zwiększa ryzyko 2-4-krotnie. Nie oznacza to pewności zachorowania, ale zwraca uwagę na konieczność bacznej kontroli czynników ryzyka i stylu życia. Obecność APOE ε4 wiąże się z wolniejszym usuwaniem amyloidu beta z mózgu, większym stanem zapalnym i gorszym metabolizmem lipidów w komórkach nerwowych.

U nosicieli APOE ε4 potęguje się wpływ takich niekorzystnych stanów, jak nadciśnienie tętnicze, insulinooporność i cukrzyca, otyłość, brak snu, brak ruchu, ale też zwiększony jest efekt ochronny klasycznych interwencji: regularnej aktywności fizycznej, kontroli diety, dobrego snu, stymulacji poznawczej. Można zatem powiedzieć, że gen APOE ε4 zwiększa wrażliwość mózgu na „uszkodzenia” prowadzące do choroby Alzheimera, ale środowisko i styl życia w dużej mierze wpływają na to, czy choroba się pojawi, czy nie.

Autorzy omawianego badania postanowili sprawdzić, czy obecność genu APOE ε4 wpływa na zależność między stężeniem karotenoidów we krwi a jakością funkcji poznawczych. Ocenę tę przeprowadzono w ramach MIND (Mediterranean-Dietary Approaches to Stop Hypertension Intervention for Neurodegenerative Delay), 3-letniego randomizowanego badania kontrolowanego porównującego wpływ diety MIND ze zwykłą dietą na funkcje poznawcze u starszych dorosłych. Uczestnicy mieli ≥65 lat, BMI >25 kg/m², obciążający wywiad rodzinny w kierunku choroby Alzheimera, nieoptymalną dietę oraz wynik testu Montreal Cognitive Assessment ≥22 (czyli na pograniczu normy i łagodnych zaburzeń poznawczych).

Wśród nosicieli genu APOE ε4 większe stężenia karotenoidów w osoczu na początku badania wiązały się z lepszymi wynikami globalnej oceny funkcji poznawczych. Szczególnie zależności takie stwierdzono dla: β-karotenu, α-karotenu, luteiny i zeaksantyny, likopenu oraz β-kryptoksantyny.

Analogiczne korelacje u osób niebędących nosicielami były słabsze lub nieistotne statystycznie.

Wyższe stężenie karotenoidów w osoczu u nosicieli APOE ε4 może zatem zmniejszać ryzyko demencji wynikające z obciążenia genetycznego. Wzbogacenie diety w karotenoidy (lub ich suplementacja) ma szansę stać się jedną z interwencji ochronnych. Karotenoidy są przeciwutleniaczami i mogą chronić mózg przed stresem oksydacyjnym, co może mieć szczególne znaczenie u osób z predyspozycją genetyczną.

Trzeba pamiętać, że to badanie miało charakter obserwacyjny, a nie interwencyjny, nie przesądza więc o związku przyczynowo-skutkowym między karotenoidami a funkcjami poznawczymi (w tym celu konieczne jest przeprowadzenie badań interwencyjnych). Nic jednak nie zabrania zadbania już teraz zadbać o obecność w diecie produktów bogatych w karotenoidy (jak marchew, dynia, jaja, różnokolorowa papryka, pomidory). Można też rozważyć zasadność suplementacji.

Na podstawie
Liu X, Sacks FM, Beck T, Tangney CC, Willett WC, Yassine H, Dhana K, Aggarwal NT, Rajan KB, Barnes LL. Apolipoprotein E ε4-dependent associations between carotenoids and cognitive decline: Findings from the MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative delay) randomized controlled trial. Am J Clin Nutr. 2025 Nov;122(5):1289-1297. doi: 10.1016/j.ajcnut.2025.08.012. Epub 2025 Aug 27. PMID: 40876538; PMCID: PMC12671564.