Najlepiej udokumentowane obszary działania koenzymu Q10 u ludzi

  • niewydolność serca;
  • przewlekłe zmęczenie;
  • ból głowy;
  • niepłodność męska;
  • ochrona przed skutkami ubocznymi chemioterapii.

 

Znaczenie biologiczne koenzymu Q10

Koenzym Q10 (ubichinon) to związek wszechobecny w komórkach wszystkich żywych istot oddychających tlenem (roślin również!). Najwięcej koenzymu Q10 znajduje się w mitochondriach, czyli strukturach odpowiadających za wytwarzanie nośników energii (cząsteczek ATP, czyli trifosforanu adenozyny). Koenzym Q10 pełni tu szczególną rolę, umożliwia bowiem magazynowanie energii w formie ATP (choć ma również inne właściwości, np. dezaktywuje wolne rodniki).

Wiadomo, że stężenie koenzymu Q10 we krwi [1]

  • jest większe u mężczyzn niż u kobiet (przyczyna nieznana);
  • rośnie wraz ze stężeniem cholesterolu (najprawdopodobniej dlatego, że koenzym Q10 jest we krwi transportowany w lipoproteinach razem z cholesterolem);
  • rośnie po intensywnym spożyciu alkoholu (jedna z teorii mówi, że koenzym Q10 jest wtedy uwalniany z uszkodzonych komórek wątroby);
  • maleje po intensywnym wysiłku fizycznym (co może świadczyć o wyczerpaniu jego zasobów przez pracujące mięśnie).

Odkrycie znaczenia koenzymu Q10 w magazynowaniu energii skupiło uwagę na stany, w których osłabieniu ulegają poszczególne narządy (jak serce) lub nawet cały organizm. Niedobór koenzymu Q10 jest odchyleniem stwierdzanym w zespole przewlekłego zmęczenia; w chorobie tej potwierdzono zaburzenia w produkcji ATP, w którym to procesie koenzym Q10 odgrywa kluczową rolę [2].

 

Koenzym Q10 w chorobach serca

Koenzym Q został odkryty w 1957 r., a 13 lat później jego deficyt został powiązany z chorobami serca [3, 4].

Suplementacja koenzymu Q10 w niewydolności serca

W latach 80. ub. w. zaczęto intensywnie badać kardiologiczne znaczenie koenzymu Q10, co doprowadziło do ciekawych obserwacji, np. że u chorych z zaawansowaną niewydolnością serca często występuje poważny niedobór koenzymu Q10 i że jego suplementacja istotnie poprawia stan pacjentów z ciężką kardiomiopatią (rodzaj choroby mięśnia sercowego): u 17 z 21 chorych stwierdzono ustąpienie duszności spoczynkowej [5].

Niewydolność serca to w największym skrócie stan, w którym serce jest tak osłabione, że nie nadąża tłoczyć wystarczającej ilości krwi, by zapewnić optymalne działanie wszystkich organów. Stan ten jest najczęściej ostatnim etapem innych ciężkich chorób serca, gdy doprowadzają one do wyczerpania tego mięśnia. Wiadomo, że w niewydolnym sercu dochodzi do niedoboru co najmniej kilku składników odżywczych i zaburzona jest praca mitochondriów oraz zmniejsza się zawartość nośnika energii, jakim jest ATP [6].

Intensywne badania nad zastosowaniem koenzymu Q10 w niewydolności serca dostarczyły licznych danych o jego korzystnym wpływie w tej chorobie, co potwierdzały metaanalizy [8, 15, 16]. Największy jednak chyba boom na koenzym Q10 nastąpił w 2014 r., po opublikowaniu wyników badania Q-Symbio. Było to wieloośrodkowe, międzynarodowe badanie kliniczne z udziałem 420 chorych na niewydolność serca, którym losowo – jako dodatek do standardowej terapii – podawano suplementację koenzymu Q10 (100 mg 3 razy dziennie) lub placebo. Po 2 latach koenzym Q10 zmniejszył prawie dwukrotnie (z 26 do 15%) częstość poważnych powikłań krążeniowych, a także ryzyko śmierci (z 18 do 10%) i liczbę pobytów w szpitalu. Odnotowano także poprawę w zakresie duszności, jednego z najuciążliwszych objawów niewydolności serca [7].

Najnowsza analiza 14 najwyższej klasy badań klinicznych z użyciem koenzymu Q10 (u w sumie 2149 chorych z niewydolnością serca) potwierdza, że związek ten zmniejsza śmiertelność (o przeszło 30%) i poprawia wydolność wysiłkową; co więcej, prawdopodobnie odbywa się to w innym mechanizmie niż poprawa czynności mięśnia sercowego [9]. Dodatkowo wykazano, że koenzym Q10 zmniejsza częstość napadów migotania przedsionków u chorych z niewydolnością serca [10].

Mimo tych wyników, klinicznego zastosowania koenzymu Q10 nie uwzględniają ani amerykańskie, ani europejskie wytyczne leczenia niewydolności serca [11-13], trudno więc pytać o niego lekarzy. Badacze jednak są niestrudzeni i wciąż pojawiają się nowe dane naukowe na temat znaczenia koenzymu Q10 – np. to z Japonii, że jego małe stężenie we krwi u chorych w ostrym stanie na oddziale intensywnej terapii zapowiada zwiększone ryzyko śmierci [14].

 

Potencjalne zastosowanie koenzymu Q10 w innych chorobach serca

Próbuje się wykorzystywać koenzym Q10 (z różnymi, czasami sprzecznymi wynikami) w:

  • leczeniu miopatii postatynowej – powszechnie stosowane leki przeciwcholesterolowe – statyny, silnie, mniej więcej dwukrotnie zmniejszają stężenie koenzymu Q10 we krwi. Statyny hamują produkcję cholesterolu, ale niejako „przy okazji” na jednym z etapów tego szlaku wytwarzany jest koenzym Q10, jego produkcja również więc ulega zahamowaniu [17]. Niedobór koenzymu Q10 w mięśniach może zaś uczestniczyć w rozwoju uszkodzenia mięśni (miopatii), typowego powikłania leczenia statynami;
  • nadciśnieniu tętniczym;
  • chorobie wieńcowej – koenzym Q10 zmniejszał wskaźniki stanu zapalnego u osób leczonych statyną, które przeszły zabieg poszerzania tętnic wieńcowych [31]; z kolei w zawale serca koenzym Q10 poprawiał profil lipidowy, zwiększając stężenie HDL, i również zmniejszał wskaźniki stanu zapalnego [18];
  • zabezpieczaniu pacjentów przed operacją kardiochirurgiczną – w niedawnej metaanalizie [19] stwierdzono, że chorzy otrzymujący koenzym Q10 rzadziej wymagali leków wspomagających pracę serca i rzadziej mieli komorowe zaburzenia rytmu wikłające zabieg.

 

Suplementacja koenzymu Q10 a przewlekłe zmęczenie i bóle głowy

Sporą uwagę poświęca się wykorzystaniu koenzymu Q10 w leczeniu fibromialgii. Jest to choroba charakteryzująca się przewlekłymi bólami całego ciała, zmęczeniem uniemożliwiającym funkcjonowanie, bólami głowy i sztywnością stawów. Osoby te mają zmniejszone ilości koenzymu Q i ATP, a w okresie bólu głowy – nasilone wskaźniki stanu zapalnego w makrofagach. Suplementacja koenzymem Q10 okazała się przywracać te parametry do normy, czemu towarzyszyło złagodzenie objawów, m.in. bólu głowy [24]. Niedobór koenzymu Q10 u osób z fibromialgią wiąże się z aktywacją inflamasomów (czyli paczki wewnątrzkomórkowych białek, która pośredniczy w rozwoju stanu zapalnego i śmierci komórek), co więcej – aktywacja ta wiąże się z nasileniem bólu, a suplementacja koenzymu Q10 jest w stanie ją „wygasić” [27].

Nie bez znaczenia jest fakt, że wciąż nie jest znana bezpośrednia przyczyna fibromialgii i że podobnie mogą się objawiać takie choroby, jak miopatie mitochondrialne, w których również przydatne może być leczenie koenzymem Q10 [25].

Koenzym Q10 okazał się też skuteczny w zespole przewlekłego zmęczenia. W tej chorobie dochodzi do problemów z pamięcią, koncentracją i bólów mięśniowych, a charakterystycznym objawem jest sen, który nie przynosi wypoczynku. Suplementacja koenzymu Q10 zmniejszyła stopień zmęczenia i poprawiła parametry biochemiczne krwi, w tym zawartość nośnika energii – ATP [26].

Także u osób z migrenami koenzym Q10, często w skojarzeniu z innymi mikroskładnikami, np. magnezem lub witaminą B2, łagodzi intensywność bólu głowy  i może zmniejszać częstość kolejnych napadów migreny [28-30], nawet o połowę [41]. Także część dzieci i nastolatków cierpiących na migrenę ma niedobór koenzymu Q10 i ich identyfikacja, a następnie suplementacja koenzymu Q10 przynosi złagodzenie objawów [42].

W 2015 r. koenzym Q10 znalazł się wśród substancji zalecanych w zapobieganiu nawrotom migreny przez Kanadyjskie Towarzystwo Bólu Głowy [46].

 

Suplementacja koenzymu Q10 w cukrzycy

Postuluje się, że w rozwoju cukrzycy uczestniczy uszkodzenie mitochondriów komórek beta trzustki, które odpowiadają za wytwarzanie insuliny. Uszkodzenie to ma być spowodowane działaniem wolnych rodników, a koenzym Q10 jest naturalnym antyutleniaczem, na dodatek typowo występującym w mitochondriach. Wraz z obserwacją, że u chorych na cukrzycę często obserwuje się niedobór koenzymu Q10, doprowadziło to do przeprowadzenia wielu badań, które miały sprawdzić, jak suplementacja koenzymu Q wpłynie na metabolizm i kontrolę glikemii u tych chorych. Póki co, wyniki nie są jednoznaczne, część badań faktycznie pozwala sądzić o poprawie, inne jej nie wykazują [32].

Suplementacja koenzymu Q10 w chorobach układu nerwowego

Z uwagi na silne właściwości przeciwutleniające koenzymu Q10  podejmuje się próby wykorzystania tego związku w profilaktyce i leczeniu chorób układu nerwowego, których rozwój wiąże się ze stresem oksydacyjnym, jak choroba Alzheimera lub Parkinsona [20].  Póki co, uzyskano obiecujące wyniki badań na zwierzętach, ale nie udało się ich powtórzyć u ludzi.

Wrodzony niedobór koenzymu Q10

Niezwykle rzadko dochodzi do mutacji genów kodujących koenzym Q10 albo któregoś z białek uczestniczącego w jego biosyntezie (stan ten nazywa się pierwotnym niedoborem koenzymu Q10). Szybkie rozpoczęcie suplementacji koenzymem Q10 może poprawić stan kliniczny i rokowanie takiego dziecka [21]. Niedobór koenzymu Q10 grozi uszkodzeniem mózgu, móżdżku, mięśni, nerek i niedoborem wzrostu [22].

Niedobór koenzymu Q10 występuje także w bardzo rzadkich chorobach mitochondrialnych; w ich leczeniu również wykorzystuje się suplementację tego związku [23].

Koenzym Q10 a nowotwory

Są badania wskazujące, że niskie stężenie koenzymu Q10 wiąże się z gorszym rokowaniem w różnych nowotworach (np. większy guz, wcześniejsze pojawienie się przerzutów), jak również że osoby chore na nowotwór mają mniejsze stężenia koenzymu Q [33]. Nie jest to jednak uniwersalna prawda, bo u kobiet po menopauzie – ku zaskoczeniu samych badaczy – wysokie stężenia koenzymu Q10 wiązały się ze zwiększonym ryzykiem raka piersi [34]. Interpretacja tej obserwacji jest trudna i wcale nie musi ona stać w sprzeczności z wcześniejszymi – możliwe na przykład, że u takich osób krążący we koenzym Q10 pochodzi z uszkodzonych komórek, i jego duża ilość nie jest przyczyną, tylko oznaką nasilonego stresu oksydacyjnego i choroby nowotworowej.

Drugim obszarem związanym z nowotworami, w którym koenzym Q10 może być szczególnie przydatny, jest ochrona przed skutkami chemioterapii. Wydaje się, że do pewnego stopnia zabezpiecza on przed uszkodzeniem serca i wątroby przez antybiotyki antracyklinowe, np. doksorubicynę [36].

Starość a zasoby koenzymu Q10

Wraz z wiekiem zmniejsza się pula koenzymu Q10, i może to odpowiadać za objawy starości [43]. Także w tej grupie próbuje się sprawdzać skutki suplementacji. Wykazano, że długotrwała suplementacja koenzymu Q10 i selenu u osób w podeszłym wieku zmniejsza nie tylko ryzyko zgonu z powodu choroby sercowo-naczyniowej (czyli w praktyce: miażdżycy) [44], ale także liczbę dni spędzonych w szpitalu i ogranicza stopniowy spadek jakości życia związany ze stanem zdrowia [45].

Suplementacja koenzymu Q10 w leczeniu niepłodności

Niskie stężenia koenzymu Q10 w spermie łączą się z upośledzoną liczebnością i ruchliwością plemników. Ponieważ koenzym Q10 odpowiada za produkcję energii i chroni przed wolnymi rodnikami, a oba te procesy mogą wpływać na żywotność plemników, spróbowano jego suplementacji u mężczyzn z nieprawidłowymi parametrami nasienia. Suplementacja nie tylko powoduje ich poprawę, ale i w istotnym odsetku przypadków doprowadza do ciąży [37, 38].

Koenzym Q10 w chorobach oczu

Koenzym Q10 jako dodatek do standardowej terapii okazał się korzystny we wrzodziejącym zapaleniu rogówki w przypadkach opornych na leczenie [47]. U dwóch pacjentów regularne zakraplanie koenzymu Q10 doprowadziło do wyleczenia po 1-2 tygodniach, u pozostałych po ok 2 miesiącach. Koenzym Q10 znajduje także zastosowanie w jaskrze oraz zwyrodnieniu plamki związanym z wiekiem, postuluje się też jego wykorzystywanie terapeutyczne w innych chorobach siatkówki [48].

Podsumowanie

W artykule nie przedstawiono wszystkich testowanych działań koenzymu Q10, a jedynie te najlepiej przebadane u ludzi. Najbardziej interesującym polem badań są, z oczywistych względów, choroby, w których dominującym objawem jest brak energii, zmęczenie lub wyczerpanie mięśniowe. Jednak koenzym Q10 okazuje się równie ciekawą opcją w tych stanach, w których komórki najłatwiej ulegają uszkodzeniu przez wolne rodniki. Z uwagi na bardzo dobry profil bezpieczeństwa koenzymu Q10 w przyszłości prawdopodobnie będą powtarzane badania z coraz większymi dawkami koenzymu Q10.

Piśmiennictwo

1. FEBS Lett. 1999 Jan 25;443(2):163-6. Determinants of plasma coenzyme Q10 in humans. Kaikkonen J, Nyyssönen K, Tuomainen TP, Ristonmaa U, Salonen JT.
2. BBA Clin. 2014 Jun 1;1:12-23. Association of Mitochondrial Dysfunction and Fatigue: A Review of the Literature. Filler K, Lyon D, Bennett J, McCain N, Elswick R, Lukkahatai N, Saligan LN.
3. Biochimica et Biophysica Acta 1957;25: 220-221. Isolation of a quinone from beef heart mitochondria. Crane FL, Lester RL, Wildmer C
4. Folkers, K.; Littarru, G. P.; Ho, L.; Runge, T. M.; Havanonda, S.; Cooley, D. (1970). Evidence for a deficiency of coenzyme Q10 in human heart disease. International Journal of Vitamin Research. 40 (3): 380–390

5. Langsioen PH, Folkers K, Lyson K, Muratsu K, Lyson T, Langsioen P. Effective and safe therapy with coenzyme Q-10 for cardiomyopathy. Klin Wschr. 1988; 66: 583-590.

6. Nutrients. 2016 Jul 22;8(7). Nutritional Deficiency in Patients with Heart Failure. Sciatti E, Lombardi C, Ravera A, Vizzardi E, Bonadei I, Carubelli V, Gorga E, Metra M.
7. JACC Heart Fail. 2014 Dec;2(6):641-9. The effect of coenzyme Q10 on morbidity and mortality in chronic heart failure: results from Q-SYMBIO: a randomized double-blind trial. Mortensen SA, Rosenfeldt F, Kumar A, Dolliner P, Filipiak KJ, Pella D, Alehagen U, Steurer G, Littarru GP; Q-SYMBIO Study Investigators.
8. Am J Clin Nutr. 2013 Feb;97(2):268-75. Effect of coenzyme Q10 supplementation on heart failure: a meta-analysis. Fotino AD, Thompson-Paul AM, Bazzano LA.
9. BMC Cardiovasc Disord. 2017 Jul 24;17(1):196. Efficacy of coenzyme Q10 in patients with cardiac failure: a meta-analysis of clinical trials. Lei L, Liu Y.

10. J Investig Med. 2015 Jun;63(5):735-9. Effect of coenzyme Q10 on the incidence of atrial fibrillation in patients with heart failure. Zhao Q, Kebbati AH, Zhang Y, Tang Y, Okello E, Huang C.
11. European Heart Journal, Volume 37, Issue 27, 14 July 2016, Pages 2129–2200. 2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: The Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC). Piotr Ponikowski et al.
12. 2017 ACC/AHA/HFSA Focused Update of the 2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of Heart Failure: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines and the Heart Failure Society of America. Clyde W. Yancy, Mariell Jessup, Biykem Bozkurt, Javed Butler, Donald E. Casey, Monica M. Colvin, Mark H. Drazner, Gerasimos S. Filippatos, Gregg C. Fonarow, Michael M. Givertz, Steven M. Hollenberg, JoAnn Lindenfeld, Frederick A. Masoudi, Patrick E. McBride, Pamela N. Peterson, Lynne Warner Stevenson, Cheryl Westlake
13. 2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of Heart Failure. A Report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. Clyde W. Yancy, Mariell Jessup, Biykem Bozkurt, Javed Butler, Donald E. Casey, Mark H. Drazner, Gregg C. Fonarow, Stephen A. Geraci, Tamara Horwich, James L. Januzzi, Maryl R. Johnson, Edward K. Kasper, Wayne C. Levy, Frederick A. Masoudi, Patrick E. McBride, John J.V. McMurray, Judith E. Mitchell, Pamela N. Peterson, Barbara Riegel, Flora Sam, Lynne W. Stevenson, W.H. Wilson Tang, Emily J. Tsai, Bruce L. Wilkoff
14. Heart Vessels. 2017 Jun;32(6):668-673. Low circulating coenzyme Q10 during acute phase is associated with inflammation, malnutrition, and in-hospital mortality in patients admitted to the coronary care unit. Shimizu M, Miyazaki T, Takagi A, Sugita Y, Yatsu S, Murata A, Kato T, Suda S, Ouchi S, Aikawa T, Hiki M, Takahashi S, Hiki M, Hayashi H, Kasai T, Shimada K, Miyauchi K, Daida H.

15. Treatment of congestive heart failure with coenzyme Q10 illuminated by meta-analyses of clinical trials. Soja AM, Mortensen SA. Mol Aspects Med. 1997; 18 Suppl():S159-68.

16. The impact of coenzyme Q10 on systolic function in patients with chronic heart failure. Sander S, Coleman CI, Patel AA, Kluger J, White CM. J Card Fail. 2006 Aug; 12(6):464-72.

17. Pharmacol Res. 2015 Sep;99:329-36. Statin therapy and plasma coenzyme Q10 concentrations–A systematic review and meta-analysis of placebo-controlled trials. Banach M, Serban C, Ursoniu S, Rysz J, Muntner P, Toth PP, Jones SR, Rizzo M, Glasser SP, Watts GF, Blumenthal RS, Lip GY, Mikhailidis DP, Sahebkar A; Lipid and Blood Pressure Meta-analysis Collaboration (LBPMC) Group.
18. Int J Prev Med. 2015 Aug 7;6:73.  Beneficial Effects of Coenzyme Q10 Supplementation on Lipid Profile and Intereukin-6 and Intercellular Adhesion Molecule-1 Reduction, Preliminary Results of a Double-blind Trial in Acute Myocardial Infarction. Mohseni M, Vafa M, Zarrati M, Shidfar F, Hajimiresmail SJ, Rahimi Forushani A.

19. Interact Cardiovasc Thorac Surg. 2015 Feb;20(2):254-9. Prophylactic treatment with coenzyme Q10 in patients undergoing cardiac surgery: could an antioxidant reduce complications? A systematic review and meta-analysis. de Frutos F, Gea A, Hernandez-Estefania R, Rabago G.

20. Curr Top Med Chem. 2016;16(8):858-66. Neuroprotection of Coenzyme Q10 in Neurodegenerative Diseases. Yang X, Zhang Y, Xu H, Luo X, Yu J, Liu J, Chang RC.
21. Mutations in coenzyme Q10 biosynthetic genes. DiMauro S, Quinzii CM, Hirano M. J Clin Invest. 2007 Mar; 117(3):587-9.
22. Biofactors. 2011 Sep-Oct;37(5):361-5. Primary and secondary CoQ(10) deficiencies in humans. Quinzii CM, Hirano M.
23. Treatment of mitochondrial electron transport chain disorders: a review of clinical trials over the past decade. Kerr DS. Mol Genet Metab. 2010 Mar; 99(3):246-55.
24. PLoS One. 2012; 7(4): e35677. Oxidative Stress Correlates with Headache Symptoms in Fibromyalgia: Coenzyme Q10 Effect on Clinical Improvement. Mario D. Cordero, Francisco Javier Cano-García, Elísabet Alcocer-Gómez, Manuel De Miguel, José Antonio Sánchez-Alcázar
25. J Med Case Reports. 2012; 6: 55. Mitochondrial myopathy presenting as fibromyalgia: a case report. Mishal Abdullah, Sahana Vishwanath, Amro Elbalkhi, Julian L Ambrus, Jr
26. Antioxid Redox Signal. 2015 Mar 10; 22(8): 679–685. Does Oral Coenzyme Q10 Plus NADH Supplementation Improve Fatigue and Biochemical Parameters in Chronic Fatigue Syndrome? Jesús Castro-Marrero, Mario D. Cordero, María José Segundo, Naia Sáez-Francàs, Natalia Calvo, Lourdes Román-Malo, Luisa Aliste, Tomás Fernández de Sevilla, José Alegre
27. Antioxid Redox Signal. 2014 Mar 10; 20(8): 1169–1180. NLRP3 Inflammasome Is Activated in Fibromyalgia: The Effect of Coenzyme Q10. Mario D. Cordero, Elísabet Alcocer-Gómez, Ognjen Culic, Angel M. Carrión, Manuel de Miguel, Eduardo Díaz-Parrado, Eva M. Pérez-Villegas, Pedro Bullón, Maurizio Battino, José Antonio Sánchez-Alcazar
28. J Headache Pain. 2015; 16: 32. Improvement of migraine symptoms with a proprietary supplement containing riboflavin, magnesium and Q10: a randomized, placebo-controlled, double-blind, multicenter trial. Charly Gaul, Hans-Christoph Diener, Ulrich Danesch
29. BMC Complement Altern Med. 2017; 17: 433. A combination of coenzyme Q10, feverfew and magnesium for migraine prophylaxis: a prospective observational study. Angèle Guilbot, Marie Bangratz, Samira Ait Abdellah, Christian Lucas
30. Sandor PS, Di Clemente L, Coppola G, et al. Efficacy of coenzyme Q10 in migraine prophylaxis: a randomized controlled trial. Neurology. 2005;64(4):713–715
31. Nutr J. 2013; 12: 142. Effects of coenzyme Q10 supplementation (300 mg/day) on antioxidation and anti-inflammation in coronary artery disease patients during statins therapy: a randomized, placebo-controlled trial. Bor-Jen Lee, Yu-Fen Tseng, Chi-Hua Yen, Ping-Ting Lin

32. Healthcare (Basel). 2015 Jun; 3(2): 296–309. Supplementation of Coenzyme Q10 among Patients with Type 2 Diabetes Mellitus Qiuhua Shen, Janet D. Pierce
33. Mol Syndromol. 2014 Jul; 5(3-4): 187–197. Coenzyme Q10 Therapy. Juan Garrido-Maraver, Mario D. Cordero, Manuel Oropesa-Ávila, Alejandro Fernández Vega, Mario de la Mata, Ana Delgado Pavón, Manuel de Miguel, Carmen Pérez Calero, Marina Villanueva Paz, David Cotán, José A. Sánchez-Alcázara
34. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2010 Sep; 19(9): 2351–2356. Plasma Coenzyme Q10 levels and Postmenopausal Breast Cancer Risk: The Multiethnic Cohort Study. Weiwen Chai, Robert V. Cooney, Adrian A. Franke, Yurii B. Shvetsov, Christian P. Caberto, Lynne R. Wilkens, Loïc Le Marchand, Brian E. Henderson, Laurence N. Kolonel, Marc T. Goodman
35. Lockwood K, Moesgaard S, Hanioka T, Folkers K. Apparent partial remission of breast cancer in ‘high risk’ patients supplemented with nutritional antioxidants, essential fatty acids and coenzyme Q10. Mol Aspects Med. 1994;15(suppl):S231–S240

36. Roffe L, Schmidt K, Ernst E. Efficacy of coenzyme Q10 for improved tolerability of cancer treatments: a systematic review. J Clin Oncol. 2004;22:4418–4424
37. An update of Coenzyme Q10 implications in male infertility: biochemical and therapeutic aspects. Mancini A, De Marinis L, Littarru GP, Balercia G. Biofactors. 2005; 25(1-4):165-74.
38. The effect of coenzyme Q₁₀ supplementation on partner pregnancy rate in infertile men with idiopathic oligoasthenoteratozoospermia: an open-label prospective study. Safarinejad MR. Int Urol Nephrol. 2012 Jun; 44(3):689-700.
39. Nephrourol Mon. 2014 May 10;6(3):e16870. Ubiquinol effect on sperm parameters in subfertile men who have astheno-teratozoospermia with normal sperm concentration. Cakiroglu B, Eyyupoglu SE, Gozukucuk R, Uyanik BS.
40. Int J Reprod Biomed (Yazd). 2016 Dec;14(12):729-736. Antioxidant supplements and semen parameters: An evidence based review. Ahmadi S, Bashiri R, Ghadiri-Anari A, Nadjarzadeh A.
41. Open label trial of coenzyme Q10 as a migraine preventive. Rozen TD, Oshinsky ML, Gebeline CA, Bradley KC, Young WB, Shechter AL, Silberstein SD. Cephalalgia. 2002 Mar; 22(2):137-41
42. Coenzyme Q10 deficiency and response to supplementation in pediatric and adolescent migraine. Hershey AD, Powers SW, Vockell AL, Lecates SL, Ellinor PL, Segers A, Burdine D, Manning P, Kabbouche MA. Headache. 2007 Jan; 47(1):73-80.
43. Coenzyme Q, oxidative stress and aging. Sohal RS, Forster MJ. Mitochondrion. 2007 Jun; 7 Suppl():S103-11.

44. PLoS One. 2016; 11(7): e0157541. Supplementation with Selenium and Coenzyme Q10 Reduces Cardiovascular Mortality in Elderly with Low Selenium Status. A Secondary Analysis of a Randomised Clinical Trial. Urban Alehagen, Jan Alexander, Jan Aaseth

45. J Nutr Health Aging. 2015 Nov;19(9):870-7. Improved Health-Related Quality of Life, and More Days out of Hospital with Supplementation with Selenium and Coenzyme Q10 Combined. Results from a Double Blind, Placebo-Controlled Prospective Study. Johansson P, Dahlström Ö, Dahlström U, Alehagen U.

46. Continuum (Minneap Minn). 2015 Aug;21(4 Headache):973-89. Preventive Migraine Treatment. Silberstein SD.

47. Eye Contact Lens. 2017 Mar;43(2):73-80. Topical Coenzyme Q10 Eye Drops as an Adjuvant Treatment in Challenging Refractory Corneal Ulcers: A Case Series and Literature Review. Gumus K.

48. Curr Med Chem. 2017 Aug 1. Therapeutic potential of co-enzyme Q10 in retinal diseases. Zhang X, Tohari AM, Marcheggiani F, Zhou X, Reilly J, Tiano L, Shu X.

Jedna myśl w temacie “Koenzym Q10, niezbędny element komórkowej elektrowni

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s