O probiotykach, prebiotykach i synbiotykach

Co to są probiotyki i prebiotyki?

Definicje

  • Probiotyk – żywy mikroorganizm, który w odpowiednich ilościach przynosi korzyści zdrowotne gospodarzowi [1];
  • Prebiotyk – coś zupełnie innego niż probiotyk; jest to element diety, który nie ulega trawieniu i który po przedostaniu się do jelit ułatwia rozmnażanie się dobroczynnych mikroorganizmów, czyli probiotyków; do probiotyków należą np. fruktooligosacharydy, inulina, laktuloza czy błonnik;
  • Synbiotyk – probiotyk w połączeniu z prebiotykiem w jednej kapsułce;
  • Flora jelitowa – wszystkie bakterie zasiedlające jelita. Ich ilość szacuje się na 10 trylionów, a wagę na 1-2 kg [7].

Początki badań nad probiotykami

W początkach XX w. Ilja Miecznikow, rosyjski mikrobiolog, laureat Nagrody Nobla w 1908 r. zwrócił uwagę na długowieczność bułgarskich chłopów i przypisał ją dużemu spożyciu kwaśnego mleka, a wraz z nim – pałeczkom kwasu mlekowego (Lactobacillus acidophilus) [2]. W ten sposób w nowoczesnej nauce pojawiła się teoria, że pewne mikroorganizmy w jelitach są „dobre” (korzystne dla zdrowia), mogą „walczyć” ze szkodliwymi patogenami i wreszcie – że ich składem można sterować za pomocą pożywienia. Musiało jeszcze minąć 100 lat, by koncepcja wykorzystania probiotyków w zapobieganiu i leczeniu wielu chorób szturmem wdarła się na salony medycyny. Dziś probiotyki bada się nie tylko w chorobach przewodu pokarmowego, ale i innych układów.

Czy probiotyki są skuteczne?

Probiotyki przeżywają w kwaśnym środowisku żołądka i przedostają się w głąb jelit, gdzie wywierają korzystne działanie na drodze wielu mechanizmów.

Probiotyk probiotykowi nierówny. W zasadzie każdy szczep bakterii może mieć odmienne właściwości, działać w inny sposób i zmniejszać różne objawy różnych chorób. Ponadto, na rynku dostępnych jest kilkaset probiotyków, i nie wszystkie są sprawdzone i dokładnie przebadane. Z kolei intensywne badania dostarczają nowych danych o działaniu mikroorganizmów i nawet powodują zmiany klasyfikacji. Dla przykładu w 2002 r. podstawową bakterię kolonizującą ludzi w pierwszych dniach życia – Bifidobacterium intantis, wraz z dwoma innymi szczepami przemianowano na Bifidobacterium longum [17].

Najwięcej badań koncentruje się na bakteriach z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus oraz drożdżach Saccharomyces boulardii.

Do możliwych mechanizmów działania probiotyków zalicza się m.in.:

  • utrudnianie lub nawet uniemożliwianie namnażania się bakterii patogennych lub fermentujących treści pokarmowe – m.in. na drodze zakwaszania środowiska jelitowego; zmniejszenie liczby tych ostatnich może odpowiadać za takie działania jak redukcja wzdęć czy gazów;
  • wydzielanie substancji, które na drodze chemicznej niszczą toksyny wydzielane przez bakterie chorobotwórcze;
  • pobudzanie komórek ściany jelit do wydzielania ochronnie działającego śluzu;
  • ściąganie komórek układu odpornościowego, które walczą z patogenami, uruchamiając procesy immunologiczne.

Pojawiają się też badania świadczące o korzystnym wpływie probiotyków na ból w chorobach przewodu pokarmowego (za pośrednictwem zmian w zakresie receptorów bólowych – zarówno w jelitach, jak i drogach nerwowych w rdzeniu kręgowym) [8].

Czy probiotyki są bezpieczne?

Ludzkość zna kwaśne mleko, kefiry i kiszonki praktycznie od zarania dziejów. Nikt nie kwestionuje, że produkty te, bogate w pałeczki Lactobacillus acidophilus, są bezpieczne.
Z tysięcy badania z użyciem probiotyków również wyłania się ich obraz jako bezpiecznego elementu diety dla znakomitej większości ludzi. Osoby z bardzo poważnymi chorobami (np. leżące w szpitalu, z ciężkim zakażeniem, leczone immunosupresją, sterydami, z upośledzeniem odporności) powinny zasięgnąć opinii lekarza przed przyjęciem probiotyku. Warto też zauważyć, że w sprzedaży są preparaty z bakteriami, które nigdy nie były dostatecznie przebadane pod kątem korzyści i zagrożeń zdrowotnych – dlatego przed przyjęciem probiotyku warto dowiedzieć się, jak działa dany szczep bakterii i stosować wyłącznie probiotyki od wiarygodnych producentów.

Na co stosuje się probiotyki?

Probiotyki sprawdzono w prewencji i leczeniu wielu chorób układu pokarmowego, skuteczne okazały się m.in.:

  • w zespole jelita nadwrażliwego; bardzo skuteczna okazała się mieszanina szczepów Lactobacillus acidophilus i Bifidobacterium, przy czym głębsza analiza wskazała na zdecydowaną przewagę tych ostatnich [11, 14]; tu warto się zatrzymać chwilę, ponieważ o ile najnowsze ścisłe kryteria tego zespołu spełnia ok. 5% społeczeństwa, to różne jego objawy, nieklasyfikowane przez lekarzy do konkretnej jednostki chorobowej, jak wzdęcia, nawracające biegunki czy zaparcia i pobolewanie brzucha wykazuje nawet 20% z nas. Choroba ma wieloczynnikowe podłoże, w tym psychologiczne (przewlekły stres) i w wielu przypadkach dobrze reaguje na suplementację probiotykami i odpowiednią dietę;
  • w biegunce rotawirusowej – Lactobacillus rhamnosus GG oraz mieszanka różnych szczepów Lactobacillus, Bifidobacterium i Streptococcus salivarius subsp. thermophilus [3, 4];
  • w biegunce podróżnych – mieszanka Lactobacillus acidophilus i Bifidobacterium bifidum oraz szczep Saccharomyces boulardii;
  • w biegunce poantybiotykowej – Lactobacillus acidophilus, Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus GG i mieszanki probiotyków [5,6,9];
  • w biegunce zakaźnej – L. acidophilus, S. boulardii [10];
  • we wspomaganiu leczenia zakażenia Helicobacter pylori – zwłaszcza Lactobacillus acidophilum i Bifidobacterium [12];
  • kontrowersje dotyczą za to skuteczności probiotyków w chorobach zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego [8].

Prof. John F. Cryan z Wielkiej Brytanii, kierownik Katedry Anatomii i Nauki o Układzie Nerwowym zaproponował niedawno termin psychobiotyk. Opisuje on te szczepy bakterii jelitowych, które wpływają korzystnie na zdrowie psychiczne, szczególnie łagodzą objawy depresji, przewlekłego zmęczenia i chorób związanych ze stresem i lękiem. Nazywa je nową klasów leków psychotropowych [18]. Do psychobiotyków należą m.in. Bifidobacterium longum, Lactobacillus acidophilus i inne gatunki tych rodzajów bakterii.

Probiotyki w dysbiozie / dysbakteriozie

Terminem dysbioza (dysbakterioza) określa się niekorzystne zmiany flory jelitowej – najczęściej pod wpływem przemijających infekcji czy leczenia antybiotykami, ale może do nich dojść także w przebiegu chorób przewodu pokarmowego (zwłaszcza objawiających się przewlekłą biegunką). Dysbiozę obserwuje się też w otyłości czy cukrzycy. Jest to stosunkowo nowo poznany i mało przebadany stan, który może być powiązany z niektórymi objawami pokarmowymi, np. przedłużoną biegunką [16].
Wykazano, że pięć szczepów probiotyków (Bifidobacterium longum, Clost. butyricum, Lactobacilus acidophilus, Lactobacillus rhamnosus, Saccharomyces boulardii) i pięć skojarzeń probiotyków mają zdolność przywracania prawidłowego składu flory jelitowej [13].

Czy zamiast probiotyków wystarczy jogurt, kefir lub kiszona kapusta?

I tak, i nie. Probiotyk działają pod warunkiem, że ilość bakterii dostarczana w każdej dawce będzie odpowiednia i dość wysoka. Bifidobacteria są bardzo wrażliwe na warunki środowiska i nieodpowiednie przechowywanie szybko je dezaktywuje. Nie każdy jogurt zawiera Bifidobacteria zdrowe i w dużej ilości i w zasadzie dopiero przebadanie go w laboratorium pozwoli stwierdzić, czy ten konkretny kubek może zastąpić wyizolowane bakterie.

Jak długo brać probiotyki?

Nie ma badań, które jednoznacznie odpowiadałyby na to pytanie. Warto obserwować swój stan zdrowia w trakcie przyjmowania probiotyku i po przerwaniu. Niektórzy stosują probiotyki regularnie przez całe życie, inni tylko w okresach gorszego samopoczucia lub zaostrzeń choroby przewodu pokarmowego. Są przesłanki, że niektóre probiotyki nie mają zdolności do trwałej kolonizacji przewodu pokarmowego i po tygodniu lub miesiącu od zaprzestania przyjmowania nie udaje się ich wykryć w jelitach – to przemawia za ciągłym stosowaniem, jeśli przynoszą odczuwalne korzyści [15].

Piśmiennictwo

1. FAO/WHO. Expert consultation on evaluation of health and nutritional properties of probiotics in food including milk powder with live lactic acid bacteria. FAO/WHO (Food and Agriculture Organization/World Health Organization) Cordoba, Argentina: WHO; 2001.
2. Metchnikoff E. Lactic acid as inhibiting intestinal putrefaction. The prolongation of life: Optimistic studies W Heinemann, London. 1907. pp. 161–183.
3. Dubey AP, Rajeshwari K, Chakravarty A, Famularo G. Use of VSL#3 in the treatment of rotavirus diarrhea in children: preliminary results. J Clin Gastroenterol. 2008;42(Suppl 3 Pt 1):S126–129.
4. Szajewska H, Kotowska M, Mrukowicz JZ, Armanska M, Mikolajczyk W. Efficacy of Lactobacillus GG in prevention of nosocomial diarrhea in infants. J Pediatr. 2001;138:361–365.
5. Travel Med Infect Dis. 2007 Mar;5(2):97-105. Epub 2005 Dec 5. Meta-analysis of probiotics for the prevention of traveler’s diarrhea. McFarland LV.
6. BMJ. 2002 Jun 8;324(7350):1361. Probiotics in prevention of antibiotic associated diarrhoea: meta-analysis. D’Souza AL, Rajkumar C, Cooke J, Bulpitt CJ.
7. O’Hara A.M., Shanahan F. (2006) The gut flora as a forgotten organ EMBO Rep 7: 688–693
8. Therap Adv Gastroenterol. 2010 Sep; 3(5): 307–319. Use of probiotics in gastrointestinal disorders: what to recommend? Elizabeth C. Verna, Susan Lucak
9. Hickson M., D’Souza A.L., Muthu N., Rogers T.R., Want S., Rajkumar C., et al. (2007) Use of probiotic Lactobacillus preparation to prevent diarrhoea associated with antibiotics: randomised double blind placebo controlled trial BMJ 335: 80–80
10. Allen S.J., Okoko B., Martinez E., Gregorio G., Dans L.F. (2004) Probiotics for treating infectious diarrhoea Cochrane Database Syst Rev 2: CD003048–CD003048
11. Moayyedi P., Ford A.C., Talley N.J., Cremonini F., Foxx-Orenstein A.E., Brandt L.J., et al. (2010) The efficacy of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review Gut 59: 325–332
12. United European Gastroenterol J. 2016 Aug; 4(4): 546–561. Systematic review and meta-analysis: Multi-strain probiotics as adjunct therapy for Helicobacter pylori eradication and prevention of adverse events. Lynne V McFarland, Ying Huang, Lin Wang, Peter Malfertheiner
13. BMJ Open. 2014; 4(8): e005047.  Use of probiotics to correct dysbiosis of normal microbiota following disease or disruptive events: a systematic review. Lynne V McFarland

14. World J Gastroenterol. 2015 Mar 14; 21(10): 3072–3084. Effectiveness of probiotics in irritable bowel syndrome: Updated systematic review with meta-analysis
Tina Didari, Shilan Mozaffari, Shekoufeh Nikfar, and Mohammad Abdollahi
15. Sanders ME. Impact of probiotics on colonizing microbiota of the gut. J Clin Gastroenterol. 2011;45(Suppl):S115–119

16. Biostructure of fecal microbiota in healthy subjects and patients with chronic idiopathic diarrhea. Swidsinski A, Loening-Baucke V, Verstraelen H, Osowska S, Doerffel Y Gastroenterology. 2008 Aug; 135(2):568-79.
17. Int J Syst Evol Microbiol. 2002 Nov;52(Pt 6):1945-51. Unification of Bifidobacterium infantis and Bifidobacterium suis as Bifidobacterium longum. Sakata S, Kitahara M, Sakamoto M, Hayashi H, Fukuyama M, Benno Y.

18. Psychobiotics: a novel class of psychotropic. Dinan TG, Stanton C, Cryan JF.
Biol Psychiatry. 2013 Nov 15;74(10):720-6.

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s